Kōrero: Te Āti Awa of Wellington
During the 1820s and 1830s, members of Te Āti Awa and other tribes left their ancestral home in Taranaki and travelled south in four great migrations, finally reaching the Kapiti coast and Wellington Harbour. After the arrival of the first English settlers in the area, many important sites were lost in the pressure for land.
Te Tino Kōrero nā Morris Love
Te āhua nui: Pipitea pā, 1842
Te Kōrero Poto
He whakarāpopototanga ngāwari
Read the full storyNgā iwi tata
He tino tata ngā pānga o Te Āti Awa ki Te Whanganui-a-Tara ki a Te Āti Awa o Taranaki, rātou ko Ngāti Awa o Te Moana-a-Toitehuatahi, ko Ngāti Awa o Te Tai Tokerau, nā ō rātou heke tahi mai i te tipuna i a Awanuiarangi. Ko tōna whāea ko Rongoueroa, ko tōna matua ko Tamarau, he tipua.
Te Whanganui-a-Tara
Ka moe a Rongoueroa i a Ruarangi, te tama a Toitehuatahi, ka whānau mai ko Whātonga. Nā Whātonga ko Tara, i tapaina rā Te Whanganui-a-Tara ki a ia.
Ngā takenga mai i Taranaki
Atu i te tekau tau 1820 ki te tau 1835, heke ai te iwi o Te Āti Awa i te rohe o Taranaki ki Te Whanganui-a-Tara. Nā ngā whakaekenga o Waikato me ētahi atu iwi ki te rohe, ka heke te iwi ki te tonga. Ko Ngāti Toa anō he iwi i panaia i Kāwhia e Waikato.
Ngā heke
E whā ngā heke a Te Āti Awa ki Te Whanganui-a-Tara, ko te:
- Heke Tātaramoa, i te takiwā o te tau 1822
- Heke Nihoputa, i te takiwā o te tau 1824
- Heke Tamateuaua, i te tau 1832
- Heke Paukena, i te tau 1834.
Ngā iwi kē atu o Te Whanganui-a-Tara
Ehara ko Te Āti Awa anake te iwi o Taranaki i heke ki te tonga. Ko Taranaki Tūturu, ko Ngāti Mutunga, ko Ngāti Tama anō ētahi o ngā iwi i tau ki te takutai o Kapiti me Te Whanganui-a-Tara. Taka rawa ki te tau 1835, ka wehe a Ngāti Mutunga me ētahi o te iwi o Ngāti Tama i Te Whanganui-a-Tara ki Wharekauri, ka tukua ō rātou pānga whenua i te whanga ki ngā rangatira o Te Āti Awa me ētahi atu iwi o Taranaki.
Te taenga o te Pākehā
I te tau 1839 ka hokona he whenua e te Pākehā i Te Whanganui-a-Tara hei whakatū tāone. Nō te tau 1840, ka tīmata te taetae o ngā tāngata whai, ka tutetutea ngā Māori ki waho atu i te tāone. He tokomaha i hoki ki Taranaki. Nō muri i Te Pakanga Tuarua o te Ao, ka hokihoki anō te iwi ki Te Whanganui-a-Tara rapu mahi ai.
Te Āti Awa ki Te Whanganui-a-Tara i ēnei rā
Nō te tau 1977 ka whakatūria te Whakatekau o Te Whanganui-a-Tara hei kanohi mō ngā uri o Te Āti Awa me ērā iwi o Taranaki i noho ki Te Whanganui-a-Tara i mua i te taenga o te Pākehā.
Ka tohu te tataunga iwi ā-motu i tau 2006, e 1,700 ngā uri whakaheke o Te Āti Awa ki Te Whanganui-a-Tara.









