Kīia ai te pito whakateraki rawa o Te Wai Pounamu ko Te Tau Ihu o te Waka-a-Māui. He maha ngā tūmomo iwi kua heke ki ēnei whenua mōmona: arā, te iwi heketoro o te ao kōhatu; ngā uri o te kaiwhakatere, a Kupe; tae atu ki te iwi kaha ake mō ngā tau 200, ki a Ngāti Tūmatakōkiri. I ēnei rā e waru ngā iwi o te tangata whenua o te takiwā.
He nui ngā kōrero tuku iho mō te rohe o Te Tau Ihu. Ko ētahi he mea tiki atu i ngā pūrākau rongonui a te Māori. Hei tauira, he nui ngā kōrero kei ngā rohe puta noa e pā ana ki a Tūtaeporoporo, ki a Kaiwhakaruaki, ki a Ngārara Te Huarau; he pērā anō ngā kōrero mō te kāhui o ngā atua, tipua pērā i a Māui-tikitiki-a-Taranga.
Noho ai te rohe o Te Tau Ihu i runga i ngā manawa whenua (minerals) e totoro mai ai i te Tai Poutini. Kei ngā kōrero tuku iho ngā whakamārama mō ngā wāhi ka taea ngā manawa whenua nei. I ngā wā o mua, he mea whakamīharo te rohe nei me ōna rawa ki ngā iwi o Te Ika-a-Māui. Ko ētahi o ngā manawa whenua nei e pai ana hei hanga rākau whao rakau, hei hanga rākau patu tangata hoki. Nō te rangahautanga o ngā kōrero tuku iho, kua kitea anōtia te pounamu ki ētahi wāhi o Whakatū.
E mau tonu ana ngā kōrero mō ngā iwi tawhito rawa ka noho ki te rohe (a Tūtūmaiao, a Maeroro, a Tūrehu, a Patupaiarehe), engari kua ngaro ō rātou whakapapa. Kōrero ai ngā pakiwaitara mō ‘te iwi tūrehu’ e noho ana ki ngā maunga o Whakatū, o Te Wairau, engari he wā anō kitea ai rātou.
Ko ngā mātauranga mō te mahi kupenga i ahu mai i te iwi Patupaiarehe. Nā tētahi atu iwi tōmua, nā Ngā Rapuwai ngā māra o Waimea i tāmata. Tērā hoki tētahi iwi kākarepō, kaitā, ko te Kāhui Tipua, i noho ai ki Te Wairau. Nā rātou i whakararu ngā tūhuratanga a Kupe te kaumoana rongonui. Taro rawa iho, ka orotāhia, ka waipuketia e Kupe taua iwi tae rawa ki ō rātou kāinga i tana hī ake i ngā hōpua wai, e karangahia ana i ēnei rā ko te roto o Kaparatehau (Lake Grassmere). I te wā i heke te iwi Moriori ki Rēkohu (Wharekauri), i peka rātou ki Te Wairau. E ai ki ngā kōrero, ko te moutere o Arapāoa te wāhi i wehe atu ai rātou.
Ko ngā iwi onamata o tēnei rohe kei te mau tonu ō rātou whakapapa, ko ngā iwi o Hāwea, o Waitaha, o Ngāti Māmoe. Nō muri ka panaia a Ngāti Hāwea kia noho ki te taha tonga o te Tai Poutini.
Nā Rākaihautū, te kaihōpara i Te Moana-nui-a-Kiwa, ngā takiwā o Te Waipounamu i tūhura. Ko tōna waka a Uruao, ka tau ki Whakatū. Ka keri ia i ngā roto o te raki (a Rotoiti, a Rotoroa, a Rangatahi) ki tana rākau mākutu, kātahi ka tahuri ia ki te auaha i ngā pae maunga o te tonga. Ko ōna uri whakaheke ko te iwi o Waitaha, ka tū hei iwi matua ki taua rohe. I tapaina te iwi o Waitaha ki te ingoa o tētahi o ngā uri o Rākaihautū, e 13 whakapaparanga ki muri i a ia.
Ka tū ngā kāinga o Waitaha i te rohe o Whakatū, o Te Wairau ka mutu, e whakaponohia ana, ko rātou te iwi tuatahi kia kerikeri i te toka parataiao ki te pae maunga kei te taha rāwhiti o Whakatū. Nā rātou anō ngā māra o Waimea i whakawhānui ake – neke atu i te 400 heketea te rahi o te whenua i tāmatatia e rātou kei ngā mānia o Waimea, e pātata ana ki Whakatū. Taka rawa mai ki ēnei wā, nā te tiritiringa o te pungarehu, o te kirikiri awa, koirā te whenua mōmona rawa o ngā whenua o taua takiwā.
Nā tō rātou mīharo ki ngā huahua a te iwi o Waitaha, ka whakawhiti te iwi o Ngāti Māmoe i te Moana-o-Raukawa kia tae ki Whakatū. Ko tēnei iwi i heke i te rohe o Ahuriri, ki Te Wairarapa, ki Te Whanganui-a-Tara, kia tau ki te Wai Pounamu. Taro rawa, ka panaia e rātou a Waitaha ki waho o Te Wairau.
Tērā tonu pea, ko te tipuna tōmua rawa ake, rongonui rawa ake o ngā iwi o Te Tau Ihu, ko Kupe, te rangatira rongonui o te waka a Matahourua, i heke i Hawaiki. E ora ana a Kupe i te wā i a Turi, te rangatira o te waka a Aotea. Ka moe teina, tuakana te tokorua nei. Neke atu i te 40 ngā wāhi i ingoatia e Kupe ki te pito raki o te Wai Pounamu.
I te taenga mai o te waka a Kurahaupō i Hawaiki, i tōna taiāwhiotanga i te Wai Pounamu, ka tau ia ki ngā rohe o Whakatū, o Te Wairau. Ko Ruatea te rangatira o runga i te waka, hei hunaonga ia nā Te Oro, te rangatira o te moutere o Arapāoa; i kāhakina ia e Kupe ki Hawaiki i runga i te waka a Matahourua.
Arā anō ētahi tangata nui i runga i te waka a Kurahaupō. Ko te mokopuna a Toi, ko Whātonga te kaihautū i te tauihu o te waka. I te rapu ia i tōna koroua i ngaro atu i Hawaiki. I a Popoto, te mokopuna a Kupe, ngā whakahaere i te puku me te kei o te waka. Tokotoru ngā tāngata i makere i te waka i Te Taitapu. Ko rātou ngā tīpuna o Ngāti Kuia, te iwi kua roa nei e kā ō rātou ahi ki te rohe.
Nā ngā hononga ki ngā uri o Kupe rāua ko Toikairākau i hua ētahi atu iwi ki ngā rohe o Whakatū, o Te Wairau. Ka noho te iwi o Ngāti Wairangi o te rohe o Whanganui mō tētahi wā ki te taha uru o Mōhua (ki Te Taitapu) kātahi ka heke ki te Tai Poutini. Ko Ngāi Tara, Rangitāne, Ngāti Apa i whakawhiti ki te Wai Pounamu i te rau tau 1500 me te rau tau 1600. He uri anō rātou nō runga i te waka a Kurahaupō. Arā anō ngā wāhanga o te iwi o Rangitāne i heke ki te rohe o Te Wairau i raro i ngā rangatira a Te Huataki, a Whakamana, a Te Rerewa, a Tukanae mā i te takiwā o te rau tau 1500.
I te rau tau 1500 ka whakatūria e Ngāti Apa ō rātou pā, ō ratou kāinga ki Te Wairau i raro i te mana o tō rātou rangatira a Tamahau. Nō te rau tau 1600 ka whakahipa a Ngāi Tahu i te rohe o Te Wairau. Ka noho rātou mō te whakatipuranga kotahi, engari i peia rātou e Ngāi Tara, e Rangitāne mā kia noho ki tua o te awa o Waiautoa. He maha tonu ngā pakanga rongonui i tū ki te rohe nei i taua wā.
I te paunga o te rau tau 1500, ka wehe atu a Ngāti Tūmatakōkiri i te rohe o Taupō-nui-a-Tia ka heke ki te rohe o Whakatū, o Te Wairau. Nō te waka o Kurahaupō anō te iwi nei. Nāwai, ā, ka riro i te iwi nei te mana o te rohe, atu i Whangarae (Croisilles Harbour), kei te pito raki-mā-rāwhiti o Waimea (Tasman Bay), whakateuru ki Onetahua (Farewell Spit), rere whakatetonga ana mā te tuawhenua o te Tai o Poutini, tatū ai ki Māwhera (Greymouth). Nā rātou a Ngāti Wairangi i pana kia noho ki ngā rohe whakatetonga o Māwhera. Ko Ngāti Tūmatakōkiri te mana whakahaere o te rohe mō ngā tau e rua rau. Heoi, i hinga rātou i ngā pakanga ki a Ngāi Tahu o te tai hau-ā-uru, i a Ngāti Kuia rāua ko Rangitāne o te taha rāwhiti o Whakatū, o Te Wairau, i a Ngāti Apa me ā rātou haumi o Rangitīkei, o Kāpiti i te Ika-a-Māui.
Nō te tau 1810 ka patua ririkitia a Ngāti Tūmatakōkiri ki tētahi pakanga i te pae maunga o Paparoa. Nā ngā moenga ki ngā iwi o Ngāti Kuia, o Ngāi Tahu, i puritia tonutia ētahi o ngā whakapapa o Ngāti Tūmatakōkiri, engari kua tineia ngā ahi o taua iwi.
I te marama o Tihema o te tau 1642, te tūtakitanga tuatahitanga i waenganui i te Pākehā rāua ko te Māori. I taua tūtakitanga ka patua ngā kauhoe tokowhā a Abel Tasman e Ngāti Tūmatakōkiri i Separation Point, kei te takiwā o Te Taitapu (Golden Bay). Nō te tekau tau atu i 1770 ka tau te kaipuke a Kāpene Kuki ki Tōtaranui mō ngā rā e 200. I tū ngā pāhekohekotanga tuatahi ki waenganui i te Pākehā me ngā iwi o Ngāti Kuia, o Rangitāne, o iwi kē atu. Ko ētahi o ngā tāngata i kitea e ia kua ingoatia e Kuki ki tana hautaka, ka mutu kua mōhiotia ō rātou whakapapa. Ahakoa he pai ngā pāhekohekotanga tuatahi i waenganui i ngā kauhoe a Kāpene Kuki rātou ko ngā Māori o Te Wairau, kotahi te tūtakitanga weriweri. I te marama o Tīhema o te tau 1773, i te whanga o Wharehunga, 10 ngā tāngata a Kuki, tae atu ki te kaiwhakatere a Tobias Furneaux, i patua e ngā toa o Ngāti Kuia, o Rangitāne, i raro i te mana o Kahura.
Nō te tau 1820 ka takahia e te kaihōpara o Rūhia e Bellinghausen te ara o Kuki ki Tōtaranui, ki Te Moana-o-Raukawa. I te tau 1827, i noho te kaihōpara Wīwī a Dumont d’Urville ki Waimea mō tētahi wā, ka tūtaki ia ki ētahi Māori, tērā tonu pea o Ngāti Kuia, o Ngāti Apa. Kei roto i ngā rātaka, ngā hautaka, ngā pukapuka tuhi a ngā Pākehā ngā kōrero mo te noho o te tangata whenua. I te tekau tau atu i 1820 ka tae ki te rohe o Whakatū, o Te Wairau ngā kaipatu kekeno, ngā kaipatu tohorā, ngā kaihokohoko.
Nō te hokona a ētahi iwi i ngā taonga hōu (ngā kaipuke me ngā rākau kōhuru a te Pākehā) mai i ngā kaipatu tohorā, ngā kaihokohoko, ka whakamahia aua taonga hōu hei patu i ngā iwi o te taha raki o Te Wai Pounamu. Ko ētahi o ngā riri nei kua roa e tohea ana.
I ngā tau tōmua o te tekau tau atu i 1820, i panaia ētahi iwi o Tainui (a Ngāti Toa, a Ngāti Koata, a Ngāti Rārua) i te rohe o Kāwhia, kia heke whakatetonga ki Taranaki. Ka kotahi atu rātou ki ō rātou iwi haumi o Ngāti Mutunga, o Ngāti Tama, o Te Āti Awa, kātahi ka heke whakatetonga ki ngā rohe o Kāpiti, o Te Whanganui-a-Tara. Ka puta te kotahitanga o ngā iwi nei i roto i ngā pakanga maha i raro i te awe o Te Rauparaha, ka riro i a rātou te mana ki aua rohe.
I taua wā anō i te kaha haere te titiro a te Pākehā ki te rohe o te moana o Raukawa. I aro atu rātou ki ngā iwi nei o Waikato rāua ko Taranaki, anō nei i a rātou kē te mana whenua, te mana moana ki taua rohe. Nā reira, me kōrero ngā Pākehā ki a ratou ina hiahia rātou ki te whakatū teihana patu tohorā, mahinga tauhokohoko hoki; ko te utu mō tēnei ko ngā taonga, ko ngā pū.
I whakakotahi ngā iwi katoa o Whakatū, o Te Wairau o te tauihu o te waka a Māui ki te kōkiri i ngā iwi o Kāwhia, o Taranaki, hei utu mō te panaa o ngā iwi kiritata i noho ki te pito tonga o te Ika-a-Māui. He kanga anō i whiua e ngā rangatira o ngā iwi o Te Wai Pounamu ki ngā iwi manene. I te kōkiritanga i ngā hoariri o Kāwhia, o Taranaki ka hinga ngā iwi o te tonga. Whāia, ka arahina e Te Rauparaha ana toa ki te rohe o Whakatū, o Te Wairau, kia riro mai ai taua rohe i ngā iwi o Kāwhia, o Taranaki. I te toanga o Te Rauparaha, ka wāwāhia te rohe, ka whakaratoa ngā whenua ki a Ngāti Toarangatira, Ngāti Koata, Ngāti Rārua, Ngāti Tama, Ngāti Awa e mura ai te kā o ō rātou ahi ki te rohe. Ka haere ngā mahi tauhokohoko me ngā teihana patu tohorā, inarā tokomaha tonu ngā Māori e mahi ana i aua teihana hei kāmura, hei kaipatu tohorā hoki. Kāore i roa ka tau mai anō ētahi atu Pākehā; ko ēnei tāngata i haere mai ki te whakatū i te pokapū tuarua o te Kamupene o Niu Tīreni.
I te tau 1839, i mahi a Kānara William Wakefield i te taha o ngā iwi toa ki te whakatū nōhanga mō te Kamupene o Niu Tīreni ki Te Whanganui-a-Tara, ki Whakatū. Nā ngā hoko whenua āhua rūkahu nei (kua whakaaetia ināianei he rūkahu), ka riro i te kamupene ngā whenua 1.2 miriona heketea te rahi i ngā taha e rua o te moana o Raukawa. Taro ake ka hainatia te Tiriti o Waitangi ki ngā wāhi e toru i Te Wairau, heoi kāore ngā rangatira o Whakatū i whai wāhi ki te wānanga i te tiriti. Tū tonu ana te pokapū o te Kamupene ki Te Whanganui-a-Tara, ā, ka hipa te rua tau ka tū te pokapū o te Kamupene ki Whakatū, i raro i a Kāpene Arthur Wakefield, te tuakana o William. I whakawhitiwhiti kōrero a Arthur Wakefield me ngā rangatira e whai tika ai te noho ki ngā rohe o Whakatū.
I te tuatahi, he pai ngā pānga i waenganui i ngā tāngata whai me ngā Māori, me te aha, nā ngā Māori i whāngai ki te kai ngā whānau a ngā tāngata whai i te wā e whakawātea ana rātou i ngā whenua hei whakatipu kai mō rātou ake. Hāunga tērā, nō te kore utu a ngā āpiha o te Kamupene o Niu Tīreni me te Karauna i ā rātou ‘hokonga’, me ngā tautohetohenga mō te mana whenua, ngā paenga whenua, ka tipu te raruraru.
He kaipuke ō te Māori i kawe i ngā hua a ngā Māori, a ngā Pākehā hoki o Whakatū, o Te Wairau, ki ngā wāhi hoko. Nā ngā mahinga kai e 400 heketea a te Māori, e hia rau tana rīwai, wīti ka hua hei hoko ki Whakatū, ki ngā teihana patu tohora, ki Te Whanga-nui-a-Tara, ki kō atu hoki.
Nā te mahere a te Kamupene o Niu Tīreni mō Whakatū i whakatakoto, kia wāwāhia ngā whenua kia 1,100 ngā rohenga, kia 201 eka ki ia rohenga, inarā, me ‘whenua parahua’ aua whenua. Hui katoa, e 221,000 eka (e 89,433 heketea) te whenua nei ka mutu, ko te whakatekau noa iho o aua whenua ka wehea hei ‘Rāhui Whakatekau mō ngā Tāngata Whenua’.
Nō te tau 1843, nā te iti o ngā whenua parahua hei whakarato, ka tonoa ngā kairūri a te kamupene ki ngā mānia ki Te Wairau, ahakoa te mea kāore anō ēnei whenua kia hokona. Ka matika a Te Rauparaha me ētahi atu rangatira o Ngāti Toa ki te whakahē i taua mahi i te mea, kīhai aua whenua i taka ki raro i ngā ‘hoko’ a te kamupene i te tau 1839.
Ka hipa ngā marama e tautohe ana, e pitihana ana a Ngāti Toa mō te kore hua; i te mutunga i panaia e rātou ngā kairūri, ka tahuna ō rātou whare tīhokahoka. Ki tā Te Rauparaha titiro, nōna ngā whenua i tīkina ake ai ngā rākau hei whakatū i ngā wharau rā. Ko te whakautu a Arthur Wakefield rāua ko te Kaiwhakawā Pirihimana a Henry Thompson, ko te whakaara i te kura takahi puni Pākehā kia whakamātau ki te mauhere i ngā rangatira ki Te Wairau. I te 17 o ngā rā o Hune, ka pakaru mai te riri, ka hinga ngā Pākehā e 22 me ngā Māori e whā.
He kino ake te hua o tēnei riri. Atu i tēnei wā, ka pōuri te noho a te Māori me te Pākehā.
Nō te tau 1853, ka murua e Kāwana Hōri Kerei ngā heketea e 371 o ngā Whenua Rāhui o te Māori ki Motueka hei whakatū i te kura o te hāhi Mihinare ki Whakarewa. Nā tēnei mahi, ka riro ngā whenua mōmona o ngā iwi o Whakatū. Ka panaia rātou i ō rātou kāinga, i ō rātou mahinga kai. Nā ngā ‘hoko whenua i Te Wai Pounamu’ a te Kōmihana Whenua a Te Mākarini i ngā tau 1853-56 , tae atu ki te Ture Whenua Rāhui Māori 1856 me āna whakatikatika, i whakatakoto te papa e wehea ai te Māori i ōna whenua mō ngā tau 120 ka whai.
Ka nui te kino ka pā ki ngā iwi Māori i te whakamanatanga o ngā rīhi pūmau (i te tekau tau atu i 1880), te tangohanga o ngā whenua rāhui i raro i Te Ture mō ngā Mahi Nunui, te hoko ā-ture a te Karauna i ngā ‘pānga huakore’ (i te tekau tau atu i 1950), tae rawa atu ki te unuhanga o ngā whenua rāhui a te Māori hei hoatu ki te hunga rīhi (i ngā tekau tau o 1960, o 1970).
Nā te Karauna ēnei mahi i whakahau, i a ia ka tohu kaitiaki mō ngā whenua rāhui; nā te mahi nei i ngoikore ai te mana o ngā Māori nō rātou aua whenua. Ka taka ki te tekau tau atu i 1970 kua toe mai ki ngā Māori o Whakatū ko te 3000 eka anake o te 20,000 eka ( 1200 heketea o ngā heketea e 8000) i oatitia mō rātou i ngā hokohoko whenua o te tekau tau atu i 1840. Ko ngā putanga kino o tēnei mahi ki ngā iwi Māori o te rohe, ko te paheketanga o te hauora, ko te kore puta i roto i te mātauranga, ko te marara o te taupori.
Ahakoa te mea kua hipa te 160 tau e noho ana te Pākehā ki te rohe, ahakoa ngā tūkinotanga a te kāwanatanga, kei te ora tonu ngā iwi o Whakatū, o Te Wairau. I ēnei rā, kei te whai wāhi nui ngā iwi e waru ki ngā kaupapa ōhanga ki te rohe.
Nō te tau 1977 ka whakatūria te Kaporeihana o Whakatū. I huia katoahia ngā toenga o ngā whenua i rāhuitia ki te Māori o te tāone o Whakatū, o Motueka me ētahi whenua i Te Taitapu, kātahi ka whakawhitia ki raro i te Kaporeihana. Ko te uara o ngā whenua i whakahokia kei te 11 miriona tāra e haere ana. Tata ki te katoa o ngā taitara mō ngā whenua rāhui nei i te herea ki ngā rīhi mutunga kore, utunga paku.
I roto i te mano tau kua pahure, he maha ngā whakamātautau kua eke ki runga i ngā iwi o te rohe nei, ko ngā heke tērā, ko ngā pakanga raupatu tērā, ko ngā moe whakapākūhā hoki tērā. I ēnei rā e waru ngā iwi pūmau o Whakatū, o Te Wairau.
Ko ngā iwi o Kurahaupō ko:
Ngāti Kuia
Rangitāne
Ngāti Apa.
Ko ngā iwi o Tainui ko:
Ngāti Toarangatira
Ngāti Koata
Ngāti Rārua.
Ko ngā iwi o Taranaki ko:
Ngāti Tama
Te Āti Awa.
Kua 26 ngā tau e whakahaere ana te Kaporeihana o Whakatū i ngā whenua hei painga mō ngā kaipupuri hea. I roto i taua wā, kua piki tōna uara ki te $140 miriona. Kua whānui āna kaupapa ki te hoko whenua, te whakaroherohe whenua, te whakatipu hua rākau, ngā mahi rākau paina, te mahi wāina, te hī ika, te ahumoana – me kī, ngā mahi whakatipu, ngā mahi hauhake, ngā mahi hoko rawa ki te ao. Neke atu i te 600 āna kaimahi i te tau 2003. Taea ai te kī, he tohu pai ngā putanga o te Kaporeihana o Whakatū.
I ngā tau tata kua taha ake, kua whakatū anga whakahaere ngā iwi o Whakatū, o Te Wairau hei pupuri i ngā rawa i ngā whakataunga Tiriti me ngā hokonga, hei whakatakoto tono ōkawa ki te kāwanatanga ā-rohe, ā-motu hoki, hei whakaū i tōna tū hei māngai mō te iwi i ngā momo huihui katoa.
I tēnei wā kei te āhei ngā uri o ngā iwi ki ngā karahipi mātauranga, ā, ki te mate he tangata, ka āhei hoki rātou ki ngā āwhina mō te taha ki ngā utu o te tangihanga. Kua taea e ngā iwi o Whakatū ō rātou marae, urupā, kōhanga reo, pokapū hauora, kaupapa akoako te tautoko, tae rawa ki ngā kaupapa e pā ana ki te hapori whānui tonu.
Ko Ngāti Kuia rātou ko Rangitāne o Wairau, ko Ngāti Apa ki te Rā Tō ngā iwi o Te Tau Ihu i heke mai i te waka a Kurahaupō. Nā rātou i homai ēnei kōrero.
In the New Zealand censuses since 1991, residents of Māori descent were asked to indicate the tribe to which they were affiliated. The figures below show the number who indicated the tribes of Te Tau Ihu (including those who indicated more than one tribe) (including those who indicated more than one tribe), and the regions where they were found in the greatest numbers.
Allan, Ruth. Nelson: a history of early settlement. Wellington: A. H. & A. W. Reed, 1965.
Burns, Patricia. Te Rauparaha: a new perspective. Wellington: Reed, 1980.
Elvy, W. J. Kei puta te Wairau: a history of Marlborough in Maori times. Christchurch: Whitcombe & Tombs, 1957.
McEwen, J. M. Rangitane: a tribal history. Auckland: Heinemann Reed, 1990.
Mitchell, John, and Hilary Mitchell. Te tau ihu o te waka: a history of Māori of Marlborough and Nelson. Vol. 1, Te tangata me te whenua. Wellington: Huia in association with the Wakatū Incorporation, 2004.
Simmons, D. R. The great New Zealand myth: a study of the discovery and origin traditions of the Maori. Wellington: A. H. & A. W. Reed, 1976.
Tīkao, Teone Taare. Tikao talks: ka taoka tapu o tea o kohatu. Auckland: Penguin, 1990 (originally published 1939).
http://www.teatiawatrust.co.nz
E whakahaerehia ana te pae tukutuku nei e Te Āti Awa Manawa Whenua ki te Tau Ihu Trust. Ko Te Āti Awa tētahi o ngā iwi ki te rohe o Whakatū, o Te Wairau. Kei runga i te pae tukutuku ngā pārongo e pā ana ki tō rātou kerēme ki te Rōpū Whakamana i te Tiriti o Waitangi. Kei runga anō i te pae tukutuku ngā mahere rautaki, akoako hoki, ngā kaupapa hauora, ngā whakahaere pakihi tae atu ki ngā whakamārama mō ngā marae.
Ko ngā whenua e whakahaerehia ana e te Kaporeihana o Whakatū i tāpaea ki a rātou e ngā kaipupuri – arā, ngā uri o ngā iwi o Ngāti Rārua, o Ngāti Koata, o Ngāti Tama, o Te Āti Awa. Ka whakamārama anō te pae tukutuku i ngā kaupapa ōhanga tae atu ki ngā mahi a te hapori me ngā whakahaerenga mātauranga.
Te pae tukutuku o te iwi o Ngāti Kuia.