Te kaha o ngā tāngata o Aotearoa ki te tākaro, ki te whai hoki i ngā mahi a te rēhia ahakoa kei hea – te ngaki māra, te pānui pukapuka, te hīkoikoi i ngā hiwi, te haereere i tātahi, arā atu. He mea pai anō ki te iwi te puta ki ngā wharekai, te hoko Lotto, te mātaki kiriata, mātaki whutupōro rānei. Ahakoa te aha, whāia ai ngā mahi a te rēhia e te iwi o Aotearoa.
I te tau 2002, e 40 hāora i te wiki te toharite mō ngā hāora mahi a ngā tāne o Aotearoa, e 36.5 hāora i te wiki mō ngā wāhine. Ka whiwhi te nuinga o ngā kaimahi i te toru wiki hararei whaiutu i te tau (ā te tau 2007 ka kake ki te whā wiki), ā, e 11 ngā rā whakatā ā-ture i te tau. Ahakoa te nui o ngā mahi i te kāinga, ka whai wā tonu te nuinga o te taupori ki ngā mahi a te rēhia.
Nā te manako o te tini o te taupori o Aotearoa kia noho ki tētahi tapa tāone, ka pau te nuinga o te wā i te kāinga. Ko ngā rēhia kei te manakotia nuitia, ko te tākaro me ngā tamariki, te mātaki pouaka whakaata, rīpene whakaata, kōpae whakaata rānei, te whakarongo waiata hoki.
Ko Aotearoa tētahi o ngā whenua kaha o te ao mō te pānui, otirā, ko te pānui tētahi o ngā tino rēhia. I te tau 2000, e 44% o ngā pakeke i hoko i tētahi pukapuka i roto i te whā wiki o te rangahau, ā, e 39% i tae ki tētahi whare pukapuka.
Kei te kaha te whāia o ngā kēmu rorohiko; i te tau 2001, e 37% o ngā whare ka taea te hono ki te ipurangi. E ai ki te kōrero, i te tau 2003 e 55.4% o te taupori i nanao ki te ipurangi.
Mai anō, he iwi kaha a Aotearoa ki te whakatikatika, ki te whakapaipai i ō rātou ake kāinga. Nā te mea ko te whare te hua nui rawa o te whānau, he nui te kaha ka whakapaua ki te whakapaipai i a ia – te hoahoa i ngā rūma, te whakapai haere ki waho o te whare, aha atu.
Ko te ngaki māra tētahi o ngā rēhia korikori tinana. I te tau 2000, e 60% o ngā pakeke i ngaki māra i roto i te tau. Kei te manakohia te whakatakoto whenua, te hoahoa māra me te whakatō tipu. He mea nui hoki te whakatipu i ngā rākau tūturu o Aotearoa. Tini te tangata kei te whakatipu i ā rātou ake amiami, ā rātou ake huawhenua. Hei te kōanga me te raumati, tūtū ai ngā huihuinga, ngā whakaaturanga, ngā taiopenga ka pā ki ngā āhuatanga katoa o te māra.
Neke atu i te kotahi rau tau e utu moni ana ngā tāngata o Aotearoa kia whakaharikoatia rātou (ngā whakaari huri āmio i te motu, ngā whare kiriata – i tīmata i te tekau tau o 1920). Mai i te tekau tau o 1980, kua nui haere ngā mahi a te rēhia i ngā tāone. Ko tētahi take i pēnei ai, nā tētahi ture i te tau 1980 e whakaae ana kia tuwhera ngā toa hei ngā Rāhoroi; mai i taua wā ka nui haere ngā hāora tuwhera ai ngā toa. Tāpiri atu ki tērā, ka nui haere ngā whānau e mahi ana ngā mātua, nā reira ka noho ko ngā Rāhoroi me ngā Rātapu anake te wā ka wātea rātou ki te hoko taonga, te haereere rānei i te tāone. Hei ngā rā whakatā, he mea nui kia haere ki ngā toa hokohoko. Pai kē ki te rangatahi te haere ki ngā toa, ngā pāpara kāuta, te mātaki kiriata, te kanikani, te nohonoho noa iho i ō rātou motukā, te tūtaki hoa rānei.
Ka pai kē ki te taupori te puta ki ngā wharekai kai ai, whakahoahoa ai. He maha ngā momo wharekai arumoni, atu i ngā kamupene hōrapa i te ao, pērā i a McDonalds (nō te marama o Hune o te tau 1976 ka tuwhera te toa tuatahi ki Porirua), ki ngā wharekai o ngā iwi maha o te ao; he maha ngā wharekai nō te tonga o Āhia. Whāia, i te tekau tau atu i 1990, ka hōrapa ngā toa hoko kawhe ki ngā tāone puta i te whenua. Ka panoni te tirohanga mō Te Whanganui-a-Tara, i ngā rā ki mua, kīia ai he tāone pōuri, nōhia ai e te tini o te kaimahi kāwanatanga, i ēnei rā, koia te ‘pokapū o te kawhe’ – mō ia tangata, he maha atu ōna whare hoko kawhe i ō te Āporo Nui.
I te tau 2001, e $28.80 te toharite moni ka whakapaua e ia kāinga ki ngā ō rangaranga – te wāhanga nui rawa o ngā moni hoko kai i te wiki. E ai ki tētahi rangahau, e 83% o te taupori i kai ō rangaranga i te marama ka pahure. Ko te ika me te kotakota rīwai te tino ō rangaranga (e 61%), whai muri ko McDonalds (e 43%).
Mō te e rima tekau tau i muri i te Pakanga Tuatahi o te Ao, kati ai ngā hōtera i te ono karaka i te ahiahi; nā reira he poto noa iho te wā ki ngā tāne (katoa ngā tāngata ki roto hōtera i taua wā he tāne) ki te inu i ā rātou pia. Nō konā kaihorotia ai ngā pia. I te tau 1967 ka whakakāhoretia tēnei mahi, ka hangaia ngā hōtera kia ātaahua, kia rawea e te tini o te tangata. Taro iho, ka rahi atu ngā wāhine kei te haere ki ngā hōtera, ka rahi ake hoki ngā momo inu. Ka piki te inumia o te wāina; i te tau 1975, e 8.6 rita ka inumia e ia tangata, tatū ki te tau 2003 kua kake ki te e 19.6 rita mō ia tangata. I te tau 1999, i raro i te ture, ka heke te pakeke o te tangata āhei ki te inu waipiro ki te e 18 tau. Whāia, kua piki ake te waipiro kaha kei te inumia e te rangatahi. He mea nui anō ki te rangatahi te mātaki pēne me te kanikani i ngā whare whai raihana.
Ka piki haere te mātauranga o te iwi, ka piki haere ngā tāngata ka haere ki ngā taiwhanga whakaatu, ngā whare taonga, ngā whare whakaari, ngā whare whakaatu kiriata mai tāwāhi hoki. I tū te taiopenga kiriata tuatahi ki Tāmaki-makau-rau i te tau 1968. Atu i tērā wā, kua tū te maha o ngā taiopenga puta noa i te motu - ngā taiopenga mō ngā kaiwaiata, ngā kaituhi, ngā taiopenga mahi toi hoki. Kei ngā pokapū i ngā tāone nui horahia ai ngā tohu o ngā ahurea.
I roto i te kotahi marama, tata ki te e 20% o te hunga pakeke o Aotearoa ka haere ki tētahi whare taonga, ki tētahi whakaaturanga rānei; kō atu i te e 25% ka haere ki te mātaki kiriata. E 25% o ngā pakeke ka whakarongo ki te reo irirangi ka pāho i ngā waiata ōkawa a te Pākehā, ā, tata ki te haurua ka whakarongo ki ngā hōtaka a te Reo Irirangi o Aotearoa.
Kua roa te petipeti ki Aotearoa. I te rau tau atu i 1800, ka petipeti ngā tāngata i te purei kāri, i ngā whakataetae hākinakina. Heoi, ko te hākinakina nui rawa te petia ko te tauomaoma hōiho. Ka tū ngā tauomaoma hōiho tuatahi ki Pēwhairangi i te tau 1835.
Ka ātete ngā hāhi i ngā mahi petipeti. Whai anō i te paunga o te rau tau 1800, ka tīmata te tāmia o te hunga tango peti, ā, i te tau 1910 ka aukatia rātou i ngā tauomaoma hōiho. I mua i te tekau tau o 1980, i tua atu i te tākaro ‘two up’ a ngā hōia i ngā pakanga nui o te ao, te ‘pakapoo’ (he momo rota) i tākarohia e ngā tāngata mai Haina, ko ngā momo rota me ngā tauomaoma hōiho ngā take nui mō te petipeti. Atu i te tau 1932, ka whakahaerehia ngā rota a Hammond rāua ko McArthur mō ngā kaupapa toi i raro i ngā ture a te kāwanatanga. I te tau 1961 ka tīmata te rota Golden Kiwi. I te tau 1951 ka taka ngā petipeti hōiho katoa ki raro i ngā whakahaere a te TAB (Totalisator Agency Board), he pokapū nā te kāwanatanga i whakatū.
He tama a George Julius nā tētahi o ngā pīhopa matua tōmua o te hāhi Mihinare ki Aotearoa. Nāna i auaha te mīhini tuatahi o te ao ki te tatau petipeti tauomaoma hōiho, petipeti hākinakina hoki. I hangaia e ia i te tuatahi hei mīhini tatau pōti, heoi, ka urutau e ia te mīhini mō te tauomaoma hōiho, hāunga te mea kāore anō ia kia tae ki te mātaki tauomaoma hōiho. Nā te Karapu Rērehi Hōiho o Ellerslie i Tāmaki-makau-rau te tono tuatahi mō tētahi mihini i te tau 1919. Ka hipa te tekau tau, ka whakawhiwhia a Julius ki te tohu Tā e Ahitereiria mō ana mahi hangarau.
Kātahi ētahi panonitanga nui i te tekau tau atu i 1980. Ko te tuatahi o ēnei, ko te tīmatanga o Lotto i te marama o Hune i te tau 1987. Ka aro nui te iwi ki tēnei momo rota ka puta ia wiki. I ngā tau tōmua o te tekau tau atu i 2000, e 67% o te taupori i te tākaro i tēnei rota ia wiki, ā, e 400,000 i te mātaki i runga pouaka whakaata i ngā pō o te Rāhoroi. I te tau 1988, ka whakaaetia e te ture ngā mīhini petipeti ki ngā karapu hākinakina, ngā karapu whai raihana, ngā whare o ngā mōrehu hōia (RSA), tae rawa atu ki ngā hōtera. Nō te tau 1989 rā anō whakaaetia ai e te Paremata ngā whare petipeti (casino), ā, tatū ki te tau 2003, e ono ngā whare petipeti nui o Aotearoa – kei Ōtautahi, kei Tāmaki-makau-rau, kei Ōtepoti, kei Kirikiriroa, ā, e rua kei Queenstown. Ka tuwhera ngā whare petipeti, ka heke ngā petipeti tauomaoma.
Hei utu, ka hōrapa ki ētahi atu hākinakina ngā petipeti ka tareka e te TAB. I te tau 1987, e 85% o ngā moni petipeti katoa i utaina ki ngā tauomaoma hōiho. Tae rawa ki te tau 2000, kua kaha te paheketanga. Kua tahuri te taupori ki ētahi atu momo petipeti, inā:
I ngā tau tōmua o te tekau tau atu i 2000, e 68% o ngā pakeke me ngā tamariki kei runga ake i te rima tau te pakeke, ka korikori mō te e 2.5 hāora i te wiki. Nui atu te wā ka whakapaua ki ngā koringa noa pērā i te hīkoi ki te mahi, te oma rānei i ngā tiriti o te tāone, tērā i te wā ka whakapaua ki ngā hākinakina whai tikanga. I te tau 2000, e 72% o te taupori ka hīkoi hei whakapakari tinana, mō te rēhia rānei.
Pārekareka ki ngā tamariki o Aotearoa te korikori tinana. Tata ki te katoa o ngā taitama (e 93%) me ngā kōtiro (e 91%) mai i te e 5 ki te e 15 tau te pakeke, ka kuhu ki ētahi tākaro, hākinakina hoki. Heoi, he rahi ake ngā kōtiro (e 70%) kei te kuhu ki ngā hākinakina i te kura tērā i ngā taitama (e 67%).
Nā te pātata o te ngahere, o ngā puke hiwi ki ngā wāhi noho o te tini, i kaingākau te iwi ki te hīkoikoi i ngā rohe tāpui ā-motu, i te ngāhere whānui tonu. Nā Te Papa Atawhai i whakatū ngā puni, i whakatakoto i ngā ara hīkoi hei whakatenatena i te tini kia haere ki ngā puke, ki ngā hiwi. Waihoki, kua tohungia ētahi o ngā hīkoi pērā i te Hīkoi ki-Tai o Abel Tasman, te Ara o Milford, te Ara o Heaphy hei “hīkoitanga nui” o te ao. Ka hia mano wae tāpoi kua hīkoi i ngā ara nei. Arā anō te hunga whakangau poaka, whai tia, puhipuhi nanekoti. Mai anō i te tekau tau atu i 1990, kua whanake te eke pahikara ki ngā hiwi, ki ngā puke e tata ana ki ngā tāone.
He tokoiti te hunga kake maunga, ā, tatū ki te tekau tau atu i 1930, ko te nuinga he wae tāpoi nō tāwāhi me ō rātou kaiārahi whaiutu. Mai i taua wā, kua kakea e te hunga kake maunga o Aotearoa ngā maunga ikeike katoa o te whenua. Nō muri i te Pakanga Tuarua o te Ao ka piki haere te retihuka; tatū ki te tau 2000, e 13 ngā papa retihuka arumoni, e 11 ngā karapu retihuka. He āhua rite ngā tautoko mō te retihuka mā runga papa, tērā mō te retihuka.
Ko te wai anō tētahi wāhi tākaro ki te hunga korikori o Aotearoa. Mai anō i te tōmuatanga o te rau tau e 1900, ko tātahi tētahi o ngā wāhi tino nui mō te rēhia, mō te hākinakina, mō ngā hararei hoki o te raumati. He maha ngā putanga o te rēhia ki tātahi - te pāinaina i ngā hihi o te rā, te kaukau, te eke papa boogie, te tākaro kirikiti kirikiri, te heke ngaru, te mirihau, arā atu.
Haerea ai a tātahi e ngā tāngata hī rātou ko ngā tāngata rukuruku. Kua puta te rongo ki te ao mō te pai o ngā wāhi pērā i a Pēwhairangi, i a Whitianga mō te hī ika i te moana uriuri. Tini te tangata ka hī ika mai waka.
E 270 ngā wāhi kaukau tūmatanui puta noa i te whenua – me kī, kotahi ki ia tāone. E 95% o te taupori o Aotearoa ka mōhio ki te kauhoe. Akona ai te nuinga o ngā tamariki ki te kauhoe i a rātou i te kura tuatahi, ā, e 15% kei roto i tētahi o ngā karapu kauhoe e 240 puta i te whenua. He mahi a te rēhia te kauhoe ki te nuinga o ngā pakeke; inarā e 7% anake o rātou kei roto i tētahi karapu kaukau, ā, e 3% anake ka kuhu ki ngā whakataetae.
Ka kitea te iwi ki ngā roto me ngā awa, e kaukau ana, e retiwai ana, e kōreti ana, e whakatere waka hēra ana. Kua rongo te ao mō te hī taraute, kahukura rānei, parauri rānei. I te hīinga ake o ētahi taraute nui rawa atu ki te moana o Taupō i te tōmuatanga o te rau tau o 1900, kātahi ka hōrapa rawa te rongo mō te hī taraute ki Aotearoa. Ka taea te hāmana ki ngā awa o te rāwhiti o Te Wai Pounamu. Mai anō ko te hao īnanga tētahi o ngā rēhia ki te iwi o Aotearoa. I te tau 2000, e 25% o ngā pakeke o Aotearoa (rahi atu ngā tāne i ngā wāhine) ka puta ki te hī ika.
He mea nui ki te huna noho tāone ngā akomanga kori tinana me ngā akomanga haukori kei ngā whare kori tinana. E 25% o te taupori o Aotearoa ka haere ki ēnei momo whare i roto i te tau.
I te tekau tau atu i 1980 ka puea ake ngā hākinakina ‘mutunga mai’ – te eke kōhuka, kōreti, waka kōpana, pahikara kake maunga; te reti huka mā runga papa, te eke papawīra, te kake maunga, te rereangi, te tiripou. Ko ngā hākinakina ‘mutunga mai’ i ngā wāhi ātaahua kei te whakawai i ngā wae tāpoi o te ao ki Aotearoa. Whakamātauhia ai te tangata i te tirikohu waehere, te tiripou, tae atu ki te zorb (takahuri hiwi i tētahi tīrake kirihou kī ana i te hau).
It is often said that New Zealanders love sports, but in fact the same has been said of other Western societies such as Australia and the United States. There is some evidence that as participants New Zealanders are indeed more active than people of comparable countries. One-third of young people aged 5–17 are involved with sports clubs, and one-fifth of adults. But the evidence for spectator enthusiasm is less convincing. Certainly in any month 83% of adult New Zealanders (90% of men) watch sport on television, and a third will attend a game – more than go to the movies.
Golf is by far the most popular participation sport for men (attracting over 25% of adults) and the second most popular for women. There are almost 400 golf courses in New Zealand (the highest number per capita in the world). Yet with rare exceptions (such as the visit of Tiger Woods in 2001), the game attracts few spectators.
Amongst women’s sports, netball is pre-eminent both in terms of participation (the most popular sport among adult women) and public interest. This has been encouraged in recent years by extensive television coverage and the success of the national Silver Ferns team, who were world champions in 2003.
Tennis is the second most popular sport for male participants and the third for women.
Some sports have enormous spectator appeal, but rather fewer players. The most significant example is rugby union (usually known as rugby). Introduced to New Zealand by ‘old boys’ of English public schools, it was first played in an organised way in 1870 in Nelson. By the 1900s rugby was attracting spectators. The success in England and to a lesser extent in Wales of the 1905 All Blacks (as the national team became known from their black uniforms) firmly established rugby as the ‘national game’.
Today rugby is played by 11% of adult men; it is the fifth most popular sport for males. A small number of women play, and the New Zealand women’s rugby team won the Women’s Rugby World Cup in 1998. Māori and Pacific Islanders are strongly represented among players, but for other New Zealanders the game does not even reach the top 15 sports played. However, very large crowds attend 'Super Rugby' games (previously 'Super 12' and 'Super 14'), which are played by teams from New Zealand, Australia and South Africa, and test matches against other major rugby-playing countries.
In 1996 rugby became a professional pursuit. It has spawned a major leisure industry characterised by extensive television coverage, commercial sponsorship and stars who are well paid. Rugby players such as Colin Meads, a strong forward of the 1960s or, in the 1990s, Jonah Lomu, a towering back of Tongan heritage, remain national heroes.
Soccer and rugby league are two other winter sports with some professionals, and both have New Zealand clubs playing in Australian club competitions. More recently basketball, introduced from the United States, has also entered a team in the Australian competition. This has a strong following among people in their teens or early 20s. Hockey is another relatively popular sport played by both men and women. Touch rugby has high participation (especially among Māori), but little spectator appeal.
Soccer is the most popular organised sport among young people. Golf and bowls are most popular among the retired age group.
The major organised summer sport is cricket. With the fourth highest participation rate, the game does not attract the spectator support of rugby matches, except for the occasional international one-day match. But it remains an important measure of national achievement, widely followed on television.
Some sports attract relatively few participants, but have achieved a considerable following in New Zealand through international successes. This is especially true of Olympic sports. For some 40 years, from Jack Lovelock’s win at the Berlin Olympics in 1936, to the success of Peter Snell and Murray Halberg in 1960 and 1964, to John Walker in 1976, New Zealanders prided themselves on their middle-distance running prowess. The first woman to win gold in track and field was Yvette Williams in the long jump, in 1952. She also won four Empire Games gold medals.
As at July 2004 New Zealand was listed in the top 10 of 100 countries for all-time summer Olympic medals. The ranking was in terms of medal numbers per one million population. This placed New Zealand ahead of Australia, the UK, the US, Canada and Germany.
Since then, gold medal success for New Zealand’s top sportsmen and women has been in events such as rowing, windsurfing (boardsailing), canoeing, equestrianism and yachting. The country’s most successful female Olympian is windsurfer Barbara Kendall, who has won gold, silver and bronze, as well as three world championships. At the 2004 Olympics, the rowing pair of Caroline and Georgina Evers-Swindell won gold, as did the cyclist Sarah Ulmer and triathlete Hamish Carter, with team mate Bevan Docherty claiming the silver.
Of these sports the only one with significant participation is yachting. In Auckland many enjoy sailing on the Hauraki Gulf. The sport attracted passionate national interest with the success of New Zealand boats in the America’s Cup, which they won in 1995 and retained in 2000. Racing for the America’s Cup on Waitematā Harbour in 2000 and again in 2003 briefly identified New Zealand with yachting on the international scene.
He ipurangi tēnei mā te hunga hanga i ō rātou ake whare (DIY). Kei konei ngā tuhinga, ngā whitiwhitinga kōrero, ngā mahere whare.
Kei konei ngā haurongo o ngā kaitākaro me ngā tāngata i whakapau kaha ki ngā hākinakina. Me tohu koe i te ‘Āta kimi’, ka tohu ki te momo mahi a te tangata kei te rapu koe. Kei te wāhanga ‘Toitū te whenua toitū te tangata’ ngā whakaaturanga mō te hītori, te tuakiri o tēnei whenua, tae rawa atu ki ngā hākinakina me ngā mahi a te rēhia.
Koinei te pae tukutuku o Fish and Game New Zealand, te pūtahi kāwanatanga e whakahaere ana i ngā hīinga ika hākinakina me te puhipuhi manu. Kei konei ngā pārongo ā-rohe, ngā kōrero mō ngā wāhine puhipuhi manu, ngā tauira hōu, ngā tamariki, tae atu ki ngā whakamārama mō ngā repo
http://www.fishing.net.nz/index.cfm
Kapi katoa i konei ngā hākinakina hī ika, atu i te hī me te aho, tae atu ki te hī ika ki ngā wai uriuri. I tua atu i ngā tohutohu mō te hī ika ki tēnā, ki tēnā rohe, ngā tohu huarere; kei konei he hononga ki ētahi atu pae tukutuku hī ika
Koinei te pae tukutuku o te rōpū whakahaere i ngā whakataetae motukā o te whenua. Kei a ia he kōrero, he pānui mō ngā huihui, ngā hononga ki ngā pae tukutuku o ngā karapu, o ngā rōpū puta noa i Aotearoa.
Koinei te pae tukutuku ōkawa o Netball New Zealand, te rōpū whakahaere i tēnei hākinakina puta i te motu. Kitea ai ki konei ngā ture o te poitarawhiti, ngā tohutohu mā ngā kaiako, ngā kōrero, te hītori o te poitarawhiti ki Aotearoa.
Te pae tukutuku ōkawa mō te tākaro kirikiti ki Aotearoa. Kei konei ngā pārongo mō ngā kēmu ki tāwāhi, ki Aotearoa hoki.
He pae tukutuku mō te tini, te mano o Aotearoa ka ngaki māra. Kei konei he tohutohu mō ngā tipu me ngā pua; whakamārama mō ngā tipu, ngā rākau ake o Aotearoa; ngā whakaaro o ētahi mō ngā māra rawe hei tirohanga.
Koinei te pae tukutuku o New Zealand Golf, te whakahaerenga ā-motu mō te hākinakina. Kei konei he kupu whakataki mō te hahaupōro ki Aotearoa, he rārangi ingoa o ngā karapu, ngā pārongo mō ngā kaitākaro hahaupōro o Aotearoa, tae atu ki ngā ture o te hahaupōro.
He pokapū te Kōmihana Rota nā te Karauna, e mahi moni ana hei āwhina i ngā tūmahi a ngā hapori mā te whakahaere rota. Kei konei he pārongo ka pā ki ngā mahi a te Kōmihana me ngā whakamārama mō ngā kēmu.
Nā te komiti whakahaere o Aotearoa te pae tukutuku nei. Kitea ai ki konei ngā rerenga kōrero, ngā mahere mō ngā Taumāhekeheke o te Ao me ngā Whakataetae o ngā Huihuinga ā-Iwi. Kei tua atu, he kōrero poto mō te hītori me ngā whakatutukitanga o Aotearoa ki ngā whakataetae kua pahure.
http://www.tramper.co.nz/index.cfm/
Kei konei ētahi tohutohu mō ngā hīkoitanga nui, tāpae atu, he tuhinga mō te hōrapa me ngā huarahi hīkoi o Aotearoa.
E whakatairanga ana tēnei pae tukutuku i a Aotearoa hei whenua whakamīharo i ngā wae tāpoi o te ao. He pārongo mō ngā iwi o Aotearoa, te hītori, ngā tikanga, te taupori, te taiao, arā atu.
Ko te Manatū Taonga te kaiwhakahaere o Ngā Taonga Kōrero Tuku Iho. Kitea ai ki konei ngā pārongo me ngā whakaaturanga e kōrero mō te hītori o Aotearoa. He taiwhanga whakaatu hoki e pā ana ki ngā hākinakina, ngā mahi a te rēhia.
Te pae tukutuku ōkawa a te New Zealand Football Union. Kei konei he whakamārama mō te hītori o te kēmu, ngā putanga o ngā kēmu, tae atu ki ngā kaitākaro.
He pae tukutuku tūmataiti tēnei e whakatairanga ana i te puhipuhi hei hākinakina. Kei konei ngā whakawhitinga kōrero i waenganui i te hunga puhipuhi me ngā karapu; he pūrongo mai tāwāhi mō te momo tangata ka kuhu ki tēnei hākinakina; he rārangi o ngā rōpū mau pū ki Aotearoa.
http://www.sparc.org.nz/page-4765c238-4553-4f4e-8048-fe99eea8b013.aspx
Nā te kāwanatanga te pokapū nei a SPARC, ko tāna e whakapau kaha nei, ko te whakatairanga i ngā hākinakina, ngā rēhia korikori tinana; te whai kia ekea ngā taumata i ngā hākinakina whaiutu; kei te wāhanga o ngā rangahau mai tāwāhi ngā putanga mō te kuhu a te iwi ki ngā kaupapa korikori tinana, ngā karapu korikori tinana. He wāhi kei konei mō ngā hononga ki ētahi atu pae tukutuku.
Ko Swimming New Zealand te rōpū whakahaere i tēnei hākinakina, mai i ngā nohinohi ki ngā Taumāhekeheke o te Ao. Kei konei he kōrero mō ngā akomanga, tae atu ki ngā putanga i ngā whakataetae.
TKo te TAB te pūtahi petipeti o Aotearoa, ka taea ngā peti hōiho, hākinakina i raro i ngā whakahaere o Te Poari Reihi Hōiho o Aotearoa / New Zealand Racing Board.
Ko Tēnehi Aotearoa / Tennis New Zealand kei te whakahaere i tēnei hākinakina puta i te whenua. Kei konei ngā pārongo mō ngā whakataetae, ngā kaitākaro, ngā kaiako, tae atu ki ngā kōrero e pā ana ki te kēmu; he hononga hoki ki ētahi atu pae tukutuku.
Ko New Zealand Soccer kei te whakahaere i te poikiri puta i te whenua. Kitea ai kei konei he aha ngā nekeneke i te ao poikiri, he kōrero hītori mō ngā tīma me ngā kēmu nui mai anō i te tau 1982.